De San van Botswana
Botswana kent verschillende officieel erkende stammen. De grootste groep wordt gevormd door de Tswana, die met ongeveer 79 procent het merendeel van de bevolking uitmaken. Binnen deze groep vallen onder andere de Bangwato, Barolong en Bakwena. Daarnaast leven er kleinere gemeenschappen met hun eigen geschiedenis en tradities, zoals de San. Dompel je onder in het beroemde San-volk en de BaBukakhwe, een subgroep van de San, die al eeuwenlang in de Okavango Delta leeft en een belangrijke rol speelt in natuurbehoud en cultureel erfgoed.
De geschiedenis van de San
Het San‑volk behoort tot de oudste culturen ter wereld, met een geschiedenis die teruggaat tot circa 44.000 v.Chr. Ze noemden zichzelf nooit ‘San’ of ‘bosjesmannen’; die termen ontstonden later en werden ingevoerd door kolonisten en antropologen.
Als jagers‑verzamelaars hebben de San altijd al in nauwe verbondenheid met de natuur geleefd. Hun kennis van flora en fauna was, en is nog steeds, essentieel voor hun levenswijze. Vandaag de dag leven er ongeveer 130.000 San verspreid over zes landen in zuidelijk Afrika, waarvan zo’n 63.000 in Botswana. Ze vormen geen homogeen volk, maar leven in clans en familiegroepen, vooral in het noorden en westen van het land, zoals in de Kalahari en de Okavango‑regio.
De Europese kolonisatie vanaf de 17e eeuw had grote gevolgen: veel San werden van hun leefgebieden verdreven en verloren toegang tot land, voedselbronnen en delen van hun culturele tradities.
Eeuwenoude tradities van de San
Tegenwoordig leeft minder dan 5% van de ongeveer 130.000 San als jagers-verzamelaars. En hoewel de meeste San-gemeenschappen zich hebben aangepast aan de moderne wereld, houden ze nog steeds eeuwenoude en belangrijke tradities in ere.
Trancedans
In verschillende San‑gemeenschappen in de Kalahari wordt de helende trancedans nog steeds uitgevoerd. Door ritmisch dansen en een vorm van gecontroleerde ademhaling die lijkt op hyperventilatie, bereiken genezers een veranderde bewustzijnstoestand. De spirituele energie die daarbij vrijkomt, n/um, brengt hen in de staat die !kia wordt genoemd. Deze staat wordt gebruikt om ziekten te behandelen en sociale problemen op te lossen.
Plantaardige geneeskunde
Door hun diepe verbondenheid met de natuur beschikt de San-bevolking over uitgebreide kennis van medicinale gebruiken. Kennis die nog altijd dagelijks wordt ingezet. Zo wordt de Hoodia-plant gebruikt om honger en dorst te lessen tijdens lange tochten door de bush, terwijl de Buchu‑plant wordt gebruikt tegen maagklachten, koorts en infecties.
Verhalen vertellen
Door middel van verhalen, muziek en dans geven de San hun kennis door, versterken ze sociale banden en behouden ze tradities. Mythen over goden, dieren en de schepping van de aarde zijn weliswaar al tienduizenden jaren oud, maar worden nog altijd rond het kampvuur met elkaar gedeeld.
Sporen zoeken
De San herkennen dieren aan voetafdrukken, vegetatie en geur. Ze vertrouwen daarbij op hun zintuigen, instincten en diepgewortelde kennis van de natuur. Deze vaardigheden zijn vandaag de dag zeer waardevol voor natuurbescherming, waardoor San-trackers worden ingezet door reservaten en organisaties om wildlife te monitoren, stroperij op te sporen en reservaten te helpen bij het beheren van kwetsbare ecosystemen.
Rotsschilderingen van de San
Vroeger gebruikten het San-volk rotsschilderingen om belangrijke boodschappen en ideeën door te geven aan hun nakomelingen. Afbeeldingen van dieren, figuren en geometrische vormen behoren niet alleen tot de vroegste artistieke uitingen van de mensheid, maar hebben ook betekenissen die alleen de San zouden kennen… Samen met een paar echte geschiedenisfanaten.
Het verhaal van de BaBukakhwe
De BaBukakhwe zijn een subgroep van de San en behoren tot de oudste bewoners van de Okavango Delta. Ze pasten zich aan het leven in de moerassen aan en werden vissers en jagers op de waterwegen. Daarom worden ze ook wel ‘rivierbosjesmannen’ genoemd.
Levenswijze van de BaBukakhwe vandaag de dag
Er zijn niet veel BaBukakhwe meer die volledig volgens de oude tradities leven. Slechts een klein deel van de bevolkingsgroep leeft nog volledig volgens traditionele gebruiken. Kinderen gaan naar school en veel gemeenschappen wonen in kleine nederzettingen langs de waterwegen. Ongeveer 400 BaBukakhwe wonen in het dorp Khwai, een van hun belangrijkste nederzettingen, in het noorden van het Moremi Game Reserve. Hier hebben ze een bijzondere manier van leven ontwikkeld: ze hebben een verbinding gesmeed tussen hun eeuwenoude levenswijze, geworteld in de kennis van de flora en fauna van Botswana, en de moderne wereld.
Khwai Community Concession
De inwoners van Khwai beheren de Khwai Community Concession. Het is een prachtig voorbeeld van hoe natuurbehoud, lokale gemeenschappen en toerisme elkaar kunnen versterken, waarbij de opbrengsten van ecotoerisme rechtstreeks terugvloeien naar de dorpsbewoners. De Concession, gelegen tussen Chobe National Park en Moremi Game Reserve, beslaat 1.800 vierkante kilometer waar talloze dieren zich vrij kunnen bewegen.
Welke dieren zwerven er rond op de vlaktes van Khwai?
In Khwai leven talloze diersoorten, waaronder:
- Roofdieren, zoals leeuwen, luipaarden, hyena’s en de bedreigde Afrikaanse wilde hond.
- Herbivoren, zoals olifanten, nijlpaarden, verschillende antilopensoorten, giraffen, zebra’s en buffels.
- Vogels, zoals adelaars, gieren, kraanvogels en de uiterst zeldzame grijze reiger.
Sommige dieren worden pas wakker als de zon al lang onder is: van de ernstig bedreigde schubdieren en aardvarkens tot aan aardwolven en stekelvarkens
Activiteiten in Khwai
Verken de uiterwaarden, graslanden en bossen van de Khwai Community Concession en de omgeving. Onderweg kom je allerlei fascinerende dieren tegen die dit stukje land hun thuis noemen. Lokale gidsen nemen je mee naar de beste plekken om wilde dieren te spotten en vertellen je meer over de cultuur van de San en BaBukakhwe.
Accommodaties in de Khwai Community Concession
Tussen safari’s en culturele activiteiten ontspan je in lodges die passen bij jouw reisstijl en die net zo authentiek zijn als je belevenissen.
